Ogólne zasady kontroli

Spis treści

1. Kontrole stanu technicznego instalacji elektrycznych

     1.1. Obowiązek kontroli stanu technicznego instalacji elektrycznych wprowadzają następujące przepisy prawa powszechnego:

1) Ustawa z dnia z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane [Dz.U. 1994 nr 89 poz. 414];
2) Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne [Dz.U. 1997 nr 54 poz. 348];
3) Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [Dz.U. 2002 nr 191 poz. 1596];
4) Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 28 marca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych [Dz.U. 2013 poz. 492].

     1.2. Kontrole stanu technicznego instalacji i urządzeń elektrycznych powinny być przygotowywane, organizowane i wykonywane według uznanych reguł technicznych określonych w normach:

1) PN-HD 60364-6:2016-07 Instalacje elektryczne niskiego napięcia − Część 6: Sprawdzanie;
2) PN-EN 60079-17:2008 Atmosfery wybuchowe − Kontrola i konserwacja instalacji elektrycznych;
3) PN-EN 62353:2008 Medyczne urządzenia elektryczne − Badania okresowe i badania po naprawie medycznych.

▲ do góry

     1.3. Pojęcia związane z kontrolą stanu technicznego instalacji elektrycznych.
Zgodnie z normą PN-HD 60364-6-2016-07 wyróżnia się następujące pojęcia związane z kontrolą stanu instalacji:

a) sprawdzanie – wszelkie czynności, za pomocą których kontroluje się stan techniczny i zgodność instalacji elektrycznej z odpowiednimi wymaganiami normy HD 60364.
Sprawdzanie obejmuje oględziny, próby i protokołowanie;
b) oględziny – kontrola instalacji elektrycznej za pomocą zmysłów (wzrok, słuch, dotyk) w celu upewnienia się czy wyposażenie elektryczne zostało prawidłowo dobrane i zainstalowane;
c) próba – użycie środków (próbników, mierników, manipulatorów), za pomocą których można sprawdzić stan instalacji w celu określenia stanów i wartości niewykrywalnych za pomocą oględzin;
d) protokołowanie – zapisywanie wyników oględzin i prób;
e) konserwacja – powiązanie wszystkich technicznych i administracyjnych czynności łącznie z nadzorem, mających na celu utrzymanie instalacji w stanie, w którym spełnia ona wymagane funkcje lub przywrócenie jej do tego stanu.

     1.4. Rodzaje kontroli okresowych obiektów budowlanych
Zgodnie z ustawą Prawo budowlane-Obiekty budowlane powinny być w czasie ich użytkowania poddawane przez właściciela lub zarządcę kontroli:

1) okresowej, co najmniej raz w roku, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego: elementów budynku, budowli i instalacji narażonych na szkodliwe wpływy atmosferyczne i niszczące działania czynników występujących podczas użytkowania obiektu,
2) okresowej, co najmniej raz na 5 lat, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego i przydatności do użytkowania obiektu budowlanego, estetyki obiektu budowlanego oraz jego otoczenia; kontrolą tą powinno być objęte również badanie instalacji elektrycznej i piorunochronnej w zakresie stanu sprawności połączeń, osprzętu, zabezpieczeń i środków ochrony od porażeń, oporności izolacji przewodów oraz uziemień instalacji i aparatów;
3) okresowej w zakresie, o którym mowa w pkt 1, co najmniej dwa razy w roku, w terminach do 31 maja oraz do 30 listopada, w przypadku budynków o powierzchni zabudowy przekraczającej 2000 m2 oraz innych obiektów budowlanych o powierzchni dachu przekraczającej 1000 m2. (…)

     Kontrole okresowe stanu technicznego instalacji wykonuje się w określonych odstępach czasu w celu sprawdzenia, czy nie doszło do uszkodzeń lub niedopuszczalnego pogorszenia parametrów instalacji lub ich części, w okresie od poprzedniego badania, w takim stopniu, że użytkowanie ich jest niebezpieczne

     1.5. Organizacja kontroli stanu technicznego instalacji elektrycznych
Każda instalacja elektryczna powinna sprawdzana podczas montażu, o ile jest to w praktyce możliwe, po zakończeniu budowy, przebudowy lub remontu, przed przekazaniem do eksploatacji, a także w trakcie eksploatacji.

1) Kontrole stanu technicznego instalacji i urządzeń elektrycznych mogą być wykonywane przez osoby wykwalifikowane. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 kwietnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadanych kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń instalacji i sieci (Dz. U. Nr 89, poz. 828); eksploatacją urządzeń elektrycznych mogą zajmować się osoby, które spełniają wymagania kwalifikacyjne dla następujących rodzajów prac i stanowisk pracy:


a) eksploatacji „E”
– do których zalicza się stanowiska osób wykonujących prace w zakresie obsługi, konserwacji, remontów, montażu i kontrolno-pomiarowym,
b) dozoru „D”– do których zalicza się stanowiska osób kierujących czynnościami osób wykonujących prace w zakresie określonym w pkt. 1. oraz stanowiska pracowników technicznych sprawujących nadzór nad eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci.
Prace, o których mowa w pkt. a, dotyczą wykonywania czynności niezbędnych do dokonania oceny stanu technicznego, parametrów eksploatacyjnych, jakości regulacji i sprawności energetycznej urządzeń, instalacji i sieci – w zakresie kontrolno-pomiarowym;

2) Podczas wykonywania prac kontrolno-pomiarowych należy:

a) zapewnić należytą staranność i wiedzę związaną z wykonywaniem kontroli stanu technicznego instalacji elektrycznych;
b) przestrzegać „zasady ochrony zastanej” polegającej na uwzględnieniu stanu technicznego sprawdzanej instalacji elektrycznej, spełniającej wymagania przepisów i norm z okresu ich projektowania i budowy, o ile późniejsze przepisy prawa powszechnego nie wymagały doprowadzenia ich do stanu zgodnego ze znowelizowanymi normami lub przepisami;
c) stosować urządzenia pomiarowe spełniające wymagania PN-EN 61557-10:2013-11 -Bezpieczeństwo elektryczne w niskonapięciowych sieciach elektroenergetycznych o napięciach przemiennych do 1 000 V i stałych do 1 500 V —      Urządzenia przeznaczone do sprawdzania, pomiarów lub monitorowania środków ochronnych — Część 10: Wielofunkcyjne urządzenia pomiarowe do sprawdzania, pomiarów lub monitorowania środków ochronnych.

     W przypadku rozbudowy lub zmiany istniejącej instalacji należy sprawdzić, czy ta rozbudowa lub zmiana jest zgodna z wymaganiami HD 60364 i czy nie spowoduje pogorszenie stanu bezpieczeństwa.
     W czasie eksploatacji urządzenia i instalacje elektryczne wymagają okresowych kontroli parametrów charakteryzujących ich pracę oraz stan bezpieczeństwa elektrycznego i ochrony pracy osób zajmujących się eksploatacją.

▲ do góry

2. Sprawdzanie odbiorcze i okresowe instalacji elektrycznych

     Rozróżnia się następujące rodzaje sprawdzania stanu technicznego instalacji elektrycznych:

1) sprawdzanie odbiorcze – przeprowadza się po wykonaniu nowej oraz po rozbudowie lub przebudowie istniejącej instalacji elektrycznej, za pomocą oględzin i prób, w stopniu możliwym do wykonania, by określić, czy są spełnione wymagania innych części HD 60364, oraz wymagania dotyczące protokółowania wyników sprawdzania.
     Sprawdzanie odbiorcze wykonuje się poprzez:

a) oględziny elementów badanej instalacji,
b) pomiary parametrów technicznych instalacji,
c) próby funkcjonowania wykonanej instalacji,
d) protokóły odbioru robót zanikających i ulegających zakryciu;

2) sprawdzanie okresowe – przeprowadza się w ustalonych odstępach czasu, za pomocą właściwych prób i pomiarów, w stopniu możliwym do realizacji, by określić, czy instalacja i wszystkie elementy jej wyposażenia znajdują się w stanie pozwalającym na ich dalsze użycie oraz wymagania dotyczące protokołowania wyników sprawdzania okresowego.

2.1. Zakres prób i pomiarów wykonywanych przy sprawdzaniu odbiorczym i okresowym
     W zależności od potrzeb, w ramach prób i pomiarów, należy:

a) sprawdzić ciągłość przewodów ochronnych i czynnych w obwodach odbiorczych pierścieniowych,
b) zmierzyć rezystancję izolacji instalacji elektrycznej,
c) sprawdzić ochronę za pomocą bardzo niskiego napięcia – obwody SELV i PELV oraz separacji ochronnej,
d) zmierzyć rezystancję bądź impedancję podłóg i ścian,
g) sprawdzić biegunowość,
e) sprawdzić skuteczność ochrony przy uszkodzeniu przez samoczynne wyłączenie zasilania,
f) sprawdzić ochronę uzupełniającą ochronę podstawową i ochronę przy uszkodzeniu,
h) sprawdzić kolejność faz,
i) wykonać próby funkcjonalne i operacyjne urządzeń elektrycznych,
j) sprawdzić spadek napięcia.

     Norma PN-HD 60364-6 wprowadza wymagania dotyczące sprawdzania:

a) poprawności wykonania przegród ognioodpornych i innych środków zapobiegawczych rozprzestrzenianiu się ognia oraz przed skutkami działania ciepła;
b) doboru przewodów do obciążalności prądowej i spadku napięcia oraz sprawdzania doboru i nastawienia urządzeń zabezpieczających i ostrzegawczych;
c) istnienia schematów, napisów ostrzegawczych lub innych podobnych informacji;
d) poprawności połączeń przewodów. Zaleca się sprawdzić, czy zaciski są odpowiednio dobrane do przewodów, które mają być połączone i czy połączenie to jest wykonane poprawnie. W razie wątpliwości zaleca się wykonanie pomiaru rezystancji połączeń. Rezystancja połączenia nie powinna być większa niż rezystancja przewodu o długości 1 m o przekroju równym najmniejszemu przekrojowi łączonych przewodów;
e) przy pomiarze impedancji pętli zwarciowej należy uwzględnić wzrost rezystancji przewodów ze wzrostem temperatury spowodowanej zwarciem, aby zmierzona wartość impedancji zwarciowej spełniała wymagania podane w pkt. 411,4. PN-HD 60364-4-41;
f) dostępu do urządzeń umożliwiającego ich wygodną obsługę, identyfikację i konserwację.

     Opisane w normie metody wykonywania prób podano jako metody odniesienia; nie wyklucza się stosowania innych metod, pod warunkiem że dadzą one wyniki, co najmniej równie miarodajne.

2.2. Oględziny instalacji elektrycznej i wyposażenia powinny obejmować:

a) rodzaj zastosowanych środków ochrony przed porażeniem elektrycznym;
b) rodzaj zastosowanych budowlanych środków ochrony przeciwpożarowej;
c) dobór przewodów i ich zabezpieczeń z uwagi na obciążalność prądową i spadek napięcia;
d) dobór i nastawienie urządzeń monitorujących i sygnalizacyjnych;
e) dobór i prawidłowe umieszczenie łączników izolacyjnych;
f) dobór wyposażenia do spodziewanych narażeń środowiskowych;
g) oznaczenia przewodów czynnych, neutralnych i ochronnych – alfanumerycznie i kolorami;
h) przyłączenie łączników jednobiegunowych do przewodów fazowych;
i) obecność wymaganych schematów i napisów ostrzegawczych, np. na rozdzielnicach lub innych podobnych urządzeniach;
j) oznaczania zacisków urządzeń i zakończeń przewodów oraz urządzeń zabezpieczających;
k) poprawność połączeń przewodów; należy sprawdzić, czy zaciski są odpowiednio dobrane do przewodów i czy łączenie jest wykonane poprawnie;
l) obecność i poprawność połączeń przewodów ochronnych (PE, PEN, wyrównawczych, uziemiających);
m) dostępność do urządzeń umożliwiająca wygodną obsługę, identyfikację i konserwację.

      Ponadto sprawdzić należy, czy zastosowane urządzenia manewrowe są rozmieszczone w sposób umożliwiający ich łatwą obsługę i konserwację. Oględziny instalacji i wyposażenia elektrycznego powinny uwzględniać także wszystkie wymagania szczególne, dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji.

2.3. Zasady i zakres sprawdzania odbiorczego:
     W normie PN-HD 60364-6:2016-07 określono następujące wymagania dla sprawdzania odbiorczego:

a) Każda instalacja elektryczna powinna być sprawdzana podczas montażu, na ile jest to w praktyce możliwe, i po jego ukończeniu, a przed przekazaniem użytkownikowi (w tym protokóły odbioru robót zanikających i ulegających zakryciu do eksploatacji;
b) Sprawdzenie odbiorcze powinno obejmować porównanie wyników z odpowiednimi kryteriami w celu stwierdzenia, że wymagania HD 60364 zostały spełnione;
c) Należy zastosować środki ostrożności w celu upewnienia się, że sprawdzenie nie spowoduje niebezpieczeństwa dla osób lub zwierząt hodowlanych oraz nie spowoduje to uszkodzenia obiektu i wyposażenia, nawet gdy obwód jest wadliwy;
d) W przypadku rozbudowy lub zmiany istniejącej instalacji należy sprawdzić, czy ta rozbudowa lub zmiana jest zgodna z wymaganiami HD 60364 i czy nie spowoduje pogorszenia stanu bezpieczeństwa;
e) Sprawdzenie odbiorcze powinno być wykonane przez osobę wykwalifikowaną, kompetentną w zakresie sprawdzania;
f) Osobie dokonującej sprawdzania odbiorczego należy udostępnić kompletne schematy i plany instalacji, zestawienia przedstawiające pełny jej układ i następujące dane:

– obciążenie szczytowe poszczególnych obwodów,
– długość, liczba i przekrój przewodów oraz sposób ich ułożenia,
– umiejscowienie łączników izolacyjnych,
– rodzaj, typ oraz nastawienie zabezpieczeń nadprądowych i innych jeśli występują,
– prąd zwarciowy początkowy oraz prąd zwarciowy wyłączalny zabezpieczeń.

2.4. Zasady i zakres sprawdzania okresowego
     W normie PN-HD 60364-6:2016-07 określono następujące wymagania dla sprawdzania okresowego:

1) W instalacjach elektrycznych pozostających pod stałym skutecznym nadzorem, objętych stałym monitorowaniem stanu instalacji i urządzeń elektrycznych, zapewniającym profilaktyczną konserwację zapobiegawczą podczas normalnego użytkowania, sprawdzenie okresowe może być zastąpione odpowiednim systemem stałych kontroli i konserwacji instalacji i wyposażenia przez osoby wykwalifikowane.
Podejście użytkowników do planowania i realizacji kontroli stanu technicznego instalacji i urządzeń elektrycznych powinno być racjonalne i powinno zmierzać do ograniczenia, w miarę technicznych i ekonomicznych możliwości, kosztownych badań tylko do tych, które są niezbędne;
2) Sprawdzenie okresowe, obejmujące szczegółowe badanie instalacji, należy przeprowadzać bez jej demontażu lub – jeżeli jest wymagany – z częściowym jej demontażem, i uzupełnić właściwymi próbami i pomiarami, łącznie ze sprawdzeniem mającym na celu wskazanie, że spełnione są wymagania dotyczące czasów samoczynnego wyłączania zasilania przez wyłączniki różnicowoprądowe (RCD), aby zapewnić:

a) bezpieczeństwo osób i zwierząt hodowlanych przed skutkami porażenia elektrycznego i oparzenia;
b) ochrony obiektu przed uszkodzeniem spowodowanym pożarem lub ciepłem powstałym na skutek uszkodzenia instalacji;
c) przekonanie, że instalacja nie jest uszkodzona lub obniżone jej właściwości nie pogorszą bezpieczeństwa;
d) identyfikację wad instalacji i odstępstw od wymagań normy PN-HD 60364-6, które mogą spowodować niebezpieczeństwo;

3) Sprawdzenie okresowe stanu technicznego instalacji i urządzeń elektrycznych powinno w szczególności obejmować:

a) sprawdzenie dokumentacji eksploatacyjnej obiektu (instrukcje eksploatacji, książki i raporty urządzeń, dokumenty z oględzin, przeglądów, konserwacji, napraw bieżących i remontów, protokół z poprzednich prób i pomiarów okresowych;
b) oględziny dotyczące ochrony podstawowej (ochrony przed dotykiem bezpośrednim);
c) pomiar rezystancji izolacji przewodów i uzwojeń urządzeń i instalacji elektrycznych;
d) badanie ciągłości elektrycznej przewodów ochronnych połączeń wyrównawczych;
e) sprawdzenie środków ochrony przy uszkodzeniu. W protokole z kontroli należy odnotować wszystkie stwierdzone uszkodzenia, pogorszenia stanu, wady lub niebezpieczne warunki. Odnotowane powinny być również znaczne ograniczenia zakresu sprawdzania okresowego w stosunku do normy PN-HD 60364-6. i ich przyczyny;

4) Sprawdzenie okresowe instalacji elektrycznej powinno zapewnić użytkownikom wszystkie niezbędne informacje dotyczące:

a) stopnia realizacji zaleceń i uwag z poprzedniej kontroli (jeżeli poprzedni protokół jest niedostępny, konieczne jest dodatkowe badanie);
b) aktualnego stanu technicznego znajdujących się w użytkowaniu urządzeń i instalacji elektrycznych oraz
c) prawidłowości doboru i skuteczności działania zastosowanych środków ochronnych przed:

– porażeniem prądem elektrycznym,
– prądem przetężeniowym,
– przepięciami,
– pożarem.

     W czasie prób i pomiarów odbiorczych i okresowych, należy zastosować wszystkie niezbędne techniczne i organizacyjne środki ostrożności tak, aby mieć pewność, że sprawdzenie okresowe nie spowoduje niebezpieczeństwa dla osób lub zwierząt hodowlanych i nie będzie przyczyną uszkodzenia obiektu i wyposażenia nawet wtedy, gdy obiekt nie jest w pełni sprawny.

▲ do góry

3. Terminy przeprowadzania kontroli stanu technicznego instalacji elektrycznych

     Obowiązek przeprowadzania kontroli stanu technicznego instalacji elektrycznej (podczas okresowych przeglądów obiektów budowlanych) wprowadza w art. 62 Ustawa Prawo budowlane.
     Zgodnie z ustawą kontrola instalacji elektrycznych, w zależności od stopnia nasilenia narażeń środowiskowych, powinna być przeprowadzana:

– nie rzadziej niż co 5 lat,
– nie rzadziej niż co rok,
– w szczególnych przypadkach – nie rzadziej niż co pół roku.

Zgodnie z PN-HD 60364-6 częstość sprawdzania okresowego instalacji powinna być ustalana z uwzględnieniem rodzaju instalacji i wyposażenia, jej zastosowania i działania, częstości i jakości konserwacji oraz wpływów zewnętrznych, na które jest narażona.
     Przedział ten może wynosić na przykład parę lat, z wyjątkiem podanych niżej przypadków, w których może wystąpić większe ryzyko i powinny być wymagane krótsze okresy, np.:

a) miejsca pracy lub pomieszczenia, w których występuje ryzyko porażenia elektrycznego, pożaru lub wybuchu spowodowanego degradacją,
b) miejsca pracy lub pomieszczenia, w których znajdują się instalacje zarówno niskiego, jak i wysokiego napięcia,
c) obiekty gromadzące publiczność,
d) tereny budowy,
e) instalacje bezpieczeństwa (np. oświetlenia awaryjnego).

     W instalacjach elektrycznych pozostających pod stałym skutecznym nadzorem, objętych stałym monitorowaniem stanu instalacji i urządzeń elektrycznych, zapewniającym profilaktyczną konserwację zapobiegawczą podczas normalnego użytkowania, sprawdzenia okresowe mogą być zastąpione odpowiednim systemem stałej kontroli i konserwacji instalacji i wyposażenia przez osoby wykwalifikowane.

▲ do góry